Lestrarfélag Þelamerkur

Lestrarfélag Þelamerkur

Á upphafsárum síðustu aldar starfaði á framanverðri Þelamörk Lestrarfélag Bægisársóknar. Skrifaðar heimildir eru ekki til frá þessum fyrstu árum félagsins en helsti hvatamaður að stofnun þess mun hafa verið Friðfinnur Jóhannsson (1858-1938) sem bjó á Neðri-Rauðalæk á árunum 1889-1894 og á Efri-Rauðalæk 1894-1905 en flutti þá að Egilsá í Norðurárdal í Skagafirði og bjó þar til æviloka. Það segir ef til vill einhverja sögu um bókmenntir á heimilum Friðfinns að Guðmundur Liljendal (1905-2004) sonur hans, sem tók við búi af föður sínum á Egilsá, hlaut listamannalaun fyrir ritstörf en hann skrifaði nokkrar bækur fyrir börn og fullorðna. En Lestrarfélag Bægisársóknar hét svo til ársins 1925 en eftir það hét það Lestrarfélag Þelamerkur og hafði þá teygt starfssvæði sitt út fyrir takmörk Bægisársóknar. Félagar þess komu lengst frá Djúpárbakka og Skútum í norðri en í suðri voru mörkin framan við Neðstaland í Öxnadal og voru hin sömu og mörk Bægisársóknar. Árið 1964 var Lestrarfélag Þelamerkur sameinað Lestrarfélagi Glæsibæjarsóknar og bókasöfn félaganna flutt í Þelamerkurskóla sem hafði tekið til starfa árið áður. Lestrarfélögin voru þá lögð niður en sameinuð bókasöfnin nefnd Bókasafn Glæsibæjarhrepps sem var í umsjá skólastjóra Þelamerkurskóla.

Eins og áður er sagt eru engar heimildir til um stofnun þessa Lestrarfélags Bægisársóknar og félagar hafa vafalaust verið fáir til að byrja með. Næsti maður á eftir Friðfinni til að halda félaginu vakandi var Sigurjón Árnason (1862-1953) sem bjó í Ási 1904 til 1933 en hann var formaður þess til 1921 og sá um bækurnar, útlán og annað því tilheyrarndi. Þá var kosinn nýr formaður, Þorleifur Rósantsson (1895-1968) á Hamri, og sama ár var stofnað embætti bókavarðar og því gegndi Þorlákur Thorarensen (1876-1960) á Bryta næstu 6 árin eða þangað til hann flutti frá Bryta. Þorlákur geymdi bækur félagsins á Bryta og lánaði þær út þaðan. Þegar hann tók við bókavarðarstarfinu hefur bókaskápur félagsins, sem keyptur var 1917 fyrir 37 krónur, verið fluttur úr Ási upp í Bryta.

Þorleifur á Hamri var formaður Lestrarfélagsins til 1924. Þá var kosinn í formannsembættið Marinó L. Stefánsson (1901-1993) í Skógum og var hann formaður til 1929 en flutti þá burt úr sveitinni. Þá tók Þorleifur á Hamri aftur við og var formaður til 1942. Þorlákur á Bryta var á förum úr sveitinni og því var kosinn nýr bókavörður 1926, Aðalsteinn Sigurgeirsson (1900-1966) á Vöglum, sem var bókavörður eitt ár. 1927 voru bækurnar aftur fluttar að Ási og var Baldvin Árnason (1902-1960), systursonur Sigurjóns bónda þar, bókavörður í 2 ár og sonur Sigurjóns, Hörður (1913-1999), var önnur tvö ár en þá tók Sigurjón aftur við vörslu bókanna. Hann flutti fram í Þverá 1935 en var eftir sem áður kosinn bókavörður á hverju ári fram yfir 1940 og hefur þá verið búinn að halda utan um félagið í ein 35 ár með einum og öðrum hætti. Bækurnar voru áfram geymdar í Ási, líklega í skólastofunni sem hreppurinn erfði frá Ungmennafélaginu Vorhvöt. Engar líkur eru þó til að Sigurjón hafi annast dagleg útlán úr safni Lestrarfélagsins eftir að hann flutti í Þverá heldur hafi ábúendur í Ási á hverjum tíma sinnt þeim verkum.

Árið 1942 tók Frímann Pálmason (1904-1980) í Garðshorni við formennsku og gegndi því hlutverki á meðan félagið lifði en þá voru meðstjórnendur kosnir í fyrsta sinn, Ingólfur Pétursson (1920-1996) á Neðri-Rauðalæk og Þorleifur á Hamri en enginn bókavörður var kosinn. 1946 kom Stefán Nikódemusson (1899-1988) á Efri-Rauðalæk í stað Ingólfs sem meðstjórnandi og árið eftir var bókasafnið flutt frá Ási í Garðshorn og þá var safnið brunatryggt. Árið 1951 kom Jóhannes Örn Jónsson (1892-1960) á Steðja inn í stjórnina í stað Stefáns sem kom aftur inn í stað Jóhannesar 1957 og var til starfsloka. Í Garðshorni var safnið þangað til Lestrarfélag Þelamerkur og Lestrarfélag Glæsibæjarhrepps rugluðu saman reytum sínum árið 1964 og voru í raun lögð niður. Þorleifur á Hamri hafði þá verið formaður og síðan meðstjórnandi í Lestrarfélagi Þelamerkur nær samfellt í rúm 40 ár eða frá 1921 til 1964.

Frá árinu 1913 hafa varðveist fundargerðir Lestrarfélagsins. Þá voru félagar 11 og það var fyrst 1944 sem félagatalan náði 20 og milli 20 og 30 voru félagar síðan lengst af á meðan félagið starfaði. Árið 1939 fóru ríki og sveitarfélagið að leggja félaginu til peninga, fyrstu þrjú árin kom jafnmikið frá hvorum aðila en frá árinu 1943 var ríkisstyrkurinn mun hærri, fyrst tvöfaldur og síðan þrefalt og jafnvel fjórfalt hærri en hreppsstyrkurinn, hvor tveggja samt mismunandi frá ári til árs. Sum árin voru haldnar fjáröflunarsamkomur, dansleikir með bögglauppboðum eða tombólum, sem gáfu yfirleitt talsvert meiri tekjur en framlög hins opinbera. Síðasta fjáröflunarsamkoman var haldin 1957 og gaf 2.184 krónur en þá var framlag hreppsins 415 krónur og framlag ríkisins 750 krónur. Árgjöld 20 félaga voru þá 20 krónur á mann.

Ekki hefur varðveist nein bókaskrá Lestrarfélagsins en í fundargerðum má sjá taldar upp þær bækur sem keyptar voru á hverju ári. Engin fræðileg greining hefur verið gerð á þessum innkaupalistum en höfundi þessa pistils sýnist að í fyrstu hafi verið keypt áskrift að nokkrum alþýðlegum tímaritum á borð við Nýjar kvöldvökur, Eimreiðina og bændablaðið Frey, einnig ýmis fróðleikur um staðhætti innan lands og utan, gjarnan ferðabækur, ævisögur og þjóðlegur fróðleikur. Bókin Náttúrufræðingurinn var borin milli bæja 10 árum áður en tímarit með sama nafni kom fyrst út. Þegar á leið varð lesefnið fjölbreyttara. Sturlunga var keypt og Flateyjarbók svo og Íslendingasögurnar með fornfálegri stafsetningu en líklega voru þessar bækur ekki oft teknar að láni. Keypt skáldverk virðast hafa verið fyrst og fremst af léttara taginu en einnig voru nokkrar ljóðabækur keyptar. Nöfn þekktra íslenskra rithöfunda sjást sjaldnar en við mætti búast. Bækur eftir Guðmund G. Hagalín hafa þó verið keyptar og eitthvað lítið eftir Þórberg Þórðarson og Gunnar Gunnarsson en þó gekk Sjálfstætt fólk eftir Laxness milli bæja 1936. Þar sem litið var á þá bók sem óhróður um íslenska bændur og lífið í sveitunum var varla við því að búast að mikið meira væri keypt eftir þann höfund. Hinsvegar var Dalalíf til á safninu og jafnvel fleiri bækur eftir Guðrúnu frá Lundi. Á seinni árum Lestrarfélagsins var yfirleitt eitt bindi af Dalalífi í útláni í Ási og þegar því var skilað var næsta bindi tekið að láni. Eitthvað var um að barnabækur væru keyptar, bæði þýddar og eftir íslenska höfunda. Það skal skýrt tekið fram að þessi lýsing á bókakosti félagsins er yfirborðsleg því að gloppóttir innkaupalistar hafa ekki verið skoðaðir út í hörgul, einkum eftir 1950.

Félagið starfaði þannig að nýjar bækur voru látnar ganga bæ frá bæ en síðan gátu félagsmenn komið til bókavarða og fengið lánaðar eldri bækur úr bókaskápum félagsins. Sumar nýjar bækur þurfti að binda áður en þær væru settar í umferð og einnig þurfti stundum að endurnýja band á bókum sem voru búnar að fara milli margra lesenda, eins og gengur. Eftir að Jóhannes Örn á Steðja flutti á félagssvæðið annaðist hann bókbandið gegn greiðslu. 

Önnur útgjöld en til bókakaupa og bókbands voru helst til bókaskápa en félagið keypti skáp 1917 eins og áður segir. Félagið eignaðist annan bókaskáp á 4. áratugnum, eins og greint verður frá hér á eftir, og sá síðasti var keyptur 1950 fyrir 800 krónur og er enn í varðveislu afkomanda síðasta bókavarðarins. Snemma á ferlinum hefur verið splæst í stimpil sem allar bækur félagsins voru merktar með. Meðfylgjandi er mynd af stimplinum sem var á bók sem hefur verið keypt snemma þar sem hún er númer 12. Bókin gefur ákveðna mynd af hagsýni í meðferð bóka á fyrri tíð. 

Myndin til hliðar sýnir titilblað hennar. Það skemmtilega er einkum að aftan við rit Boga Th. Melsteð er bundið annað rit sem á ekkert skylt við rit hans um verslunarfrelsi en hefur verið í sama broti og rit Boga og þess vegna hefur þótt hagkvæmt að binda þau saman og spara með því bókband. Dæmi um þess konar samspyrðingu bóka voru mörg hjá Lestrarfélaginu. Þetta seinna rit í bókinni er hinsvegar án titilsíðu og hvergi er getið um höfund né útgáfuár. Glöggt fólk sér þó að þarna er komin gamansaga Benedikts Gröndal um Heljarslóðarorrustu, stríð Napóleons III Frakklandskeisara og Viktors Emmanúels Sardiníukeisara gegn Frans Jósef Austurríkiskeisara sem fram fór í Solferino á Norður-Ítalíu 1859. Orrustan var þó engin gamansaga frekar en önnur stríð en merkileg helst fyrir þær sakir að hún varð kveikjan að stofnun Alþjóða-Rauða krossins (1863) og samþykkt fyrsta Genfarsáttmálans (1864) um meðferð særðra hermanna á vígvelli. En það er allt önnur saga en saga Lestrarfélags Þelamerkur þar sem engu blóði var úthellt svo vitað sé.

Í upphafi þessa pistils er minnst á fyrsta bókaskáp Lestrarfélagsins sem keyptur var 1917. Félagið eignaðist annan skáp á 4. áratugnum, sem nú er glataður, en sá skápur á sér sögu. Því miður er ekki hægt að segja þá sögu um eina skápinn sem eftir stendur af skápaeign félagsins, þann sem myndin er af og var keyptur 1950 eins og að framan greinir en söguna um miðskápinn þarf að varðveita. Eiríkur Stefánsson kennari frá Skógum, sem var í hópi þeirra sem stofnuðu Ungmennafélagið Vorhvöt 1917, segir frá því í grein um ungmennafélagið sem birtist í 28. hefti Súlna sem kom út 1988, að félagið hafi liðið undir lok um 1930 þegar fátt ungt fólk var eftir á Þelamörk. 

Ekki var formlega gengið frá félagsslitunum og engin stjórn var til sem gat gengið frá því máli. Anna Sigurjónsdóttir í Ási, síðar ljósmóðir á Þverá, var sú eina af stofnendum félagsins sem eftir var í félaginu þegar það leystist up. Eiríkur telur að hún hafi leitað til Kristjáns Steinstrup Jónssonar sem var helsti hvatamaður að stofnun Vorhvatar en þar sem hann hafði verið kosinn heiðursfélagi á 10 ára afmæli félagsins 1927 mátti líta á hann sem félaga. Kristján leitaði síðan til Eiríks um aðstoð við að ráðstafa eignum ungmennafélagsins sem voru ekki miklar en dugðu þó til að lagfæra fúaskemmdir á félagsheimilinu í Ási áður en það var afhent Glæsibæjarhreppi sem nýtti það sem skólahús næstu árin. Þá stóðu eftir einhverjir peningar sem þeir félagar ákváðu að láta renna til Lestrarfélags Þelamerkur enda stóð í lögum Vorhvatar að stjórn félagsins skuli „verja eignum þess til einhvers gagnlegs fyrirtækis innan félagssvæðisins“, leggist félagið niður. Þeir fengu Jón Franklín, bróður Kristjáns, til að smíða bókaskáp, sem þeir vissu að Lestrarfélagið vanhagaði um, og færðu félaginu ásamt nokkrum bókum. Og til að bókagjöfin yrði meira en 2-3 bækur leituðu þeir til nokkurra fyrri félaga í Vorhvöt sem brugðust vel við og lögðu fram dálítið fé til bókakaupa. Eiríkur fékk svo það hlutverk að velja bækurnar en segist í greininni í Súlum ekki muna hverjar þær voru né hve margar.

 

 

Heimildir, sem eru ekki sérstaklega tilgreindar í texta, eru fundargerðir Lestrarfélags Bægisársóknar og Þelamerkur og minnisblöð úr fórum Frímanns Pálmasonar sem hann skrifaði hjá sér þegar bókasafnið var flutt í Þelamerkurskóla.