Glefsur úr dagbókum Frímanns Pálmasonar 1921-1946

Sögusviðið

Eftirfarandi pistill er unninn upp úr dagbókum Frímanns Pálmasonar bónda í Garðshorni sem hann hélt með lengri og skemmri hléum á árunum 1921 til 1946. Sjaldan voru skrifin óslitin heilt ár, stundum liðu mörg ár á milli dagbókanna en stundum nokkrir mánuðir eða fá ár. Skrifin gefa hugmynd um daglegt líf og búskap í sveitinni á þessum árum þó að sjálfsögðu hafi heimilislífið í Garðshorni ekki verið með sama hætti og á öðrum bæjum en að svo komnu máli er lítið vitað um á hvern hátt það var í meginatriðum frábrugðið því sem almennt gerðist á bæjum.

Frásögnin hér á eftir fjallar um daglegt líf á bænum, aðallega það sem gerðist utan húss og helst jafnvel nefnd frávik frá hversdagsleikanum, sem voru í frásögur færandi, en ekki síst gefa dagbækurnar upplýsingar um samskipti Garðshornsfólksins við fólk á næstu bæjum.

Þegar dagbókarfærslurnar hefjast 1921 höfðu Helga og Pálmi keypt jörðina fyrir 5.000 kr. Þá var Pálmi enn bóndinn en synir hans, Steindór og Frímann, voru vinnumenn. Jóhanna Guðrún, systir þeirra, var líka á heimilinu og var þá komin með kærasta, Kristján Steinstrup Jónsson frá Laugalandi, einatt nefndur Steini, sem einnig var á heimilinu.

Hún réði því líka að Kristján, sonur Margrétar og Frímanns, kom fárra mánaða gamall inn á heimilið og ólst þar upp til fullorðinsára eins og Kári Larsen.

Þó svo að Steindór væri formlega séð bóndinn í Garðshorni var það Frímann sem fyrst og fremst sinnti um búsmalann, kýr, kindur og hross, en að öðrum útiverkum gengu þeir bræður saman.

Vestfirskra áhrifa gætti á fleiri sviðum. Friðgerður móðir Guðfinnu lést vestur í Bolungarvík í byrjun júlí 1943 og í byrjun október kom Bjarni faðir hennar í Garðshorn og var þar næsta árið sem kaupamaður. Skömmu eftir komu Bjarna fékk Frímann tvo hrúta að vestan sem Jón Ólafur bróðir Guðfinnu hafði útvegað. Þeir voru sendir með strandferðaskipinu Esju, "kollóttir hrútar af Kleifa-kyni". Þessir hrútar entust þó ekki lengi til kynbóta í Garðshorni vegna fjárskiptanna 1949 en eftir fjárskiptin fékk Frímann fé bæði af vestfirskum og þingeyskum stofni.

 

 

 

Veðurlýsingar

Allar dagbókarfærslurnar byrja á veðurlýsingu, stundum í fáum orðum ef sama veðrið hélst óbreytt allan daginn en stundum var hún löng eins og þessi frá 11. apríl 1942: „Logn og frost um morguninn en um kl. 8 fór að gola utan með krepju og síðan rigningu og var hvass norðan með mikilli rigningu fram um kl. 2, þá fór að birta og var úrkomulaust og hægt veður það sem eftir var dags en sunnan gola um kvöldið.“ Eða: „Logn og bjart veður um morguninn en þá var hríðarkorgur við vesturfjöllin sem gekk svo yfir loftið þegar birti, var kafþykkt loft og fór að mugga úr miðjum degi en birti aftur og var fjallabjart og kollheiður um kvöldið. 16 – 6 gr. frost.“ Mörg skemmtileg veðurorð voru notuð, einkum ef eitthvað var að veðri:

Störf piltanna

Dagbækurnar segja fyrst og fremst frá daglegum störfum þeirra bræðra, Steindórs og Frímanns, en ekki virðist hafa kveðið mikið að bústörfum föður þeirra. Pálmi hafði fengið berkla þegar hann var tæplega þrítugur, en þeir voru landlægir í sveitinni eins og víðar á þessum tíma, og hann hafði verið rúmfastur þar heima í Garðshorni í 2 til 3 ár eða lengst af á meðan Frímann bróðir hans bjó á móti honum. Hann gekk þó alla tíð eftir það að verkum en líklega þeim léttari og í fyrstu dagbók Frímanns frá árinu 1921 sést að Pálmi fór mikið á bæi og í kaupstað. Kvenfólkið kom lítið við sögu nema þegar stúlkurnar fóru í heimsóknir á aðra bæi eða jafnvel í kaupstað en þó er þess tvívegis getið að þær hafi þrifið innanhúss að vorlagi. Þá hefur sjálfsagt verið ókomandi inn í baðstofu á meðan fyrir piltana.

Fyrst og fremst eru dagbækurnar sem sagt heimild um störf karlmannanna heima í Garðshorni en Garðshornspiltar unnu líka eins og aðrir sem gátu við vegagerð á Þelamörk og í Öxnadal. Bæði Steindór og Frímann unnu fleiri vikur á sumri í vegavinnu á árunum eftir 1920 og lágu þá í tjöldum um nætur því ekki þótti taka því að fara heim. Af þessu höfðu þeir tekjur sem munaði um. Steindór var miklu lengur í vegavinnunni og sagt er að í lok þessa tímabils hafi Kristján Frímannsson[1] verið farinn að aka vörubíl í vegavinnunni áður en hann tók bílpróf, ók þá bíl sem Hans[2] eða Baldur[3] á Efri-Vindheimum átti. Fleiri áttu vörubíla á þessum slóðum þegar fram í sótti, t.d. Björn[4] í Efstalandskoti, Stefán[5] á Brúnastöðum og Guðmundur[6] á Steðja og þeir fengu ýmiss konar akstursverkefni fyrir sveitunga sína.

Þegar vinna hófst við að byggja sundlaugina á Laugalandi 1945 voru bæði Steini og Kristján við þá vinnu með hléum.

Veturinn 1931-1932 var hafinn undirbúningur að því að byggja nýtt íbúðarhús í Garðshorni. Möl og sandur var dreginn að úr ýmsum áttum, að hluta til úr melum í heimalandinu en heimildir herma að einnig hafi efni verið sótt niður á Hörgáreyrar þar sem eflaust hefur verið auðveldara að moka mölinni upp en miklu lengra að draga hana að á hestasleða. Mold úr húsgrunninum var ekið burt á sleða og árið 1932 var húsið steypt upp. Flutt var inn í hálfklárað húsið fyrir jólin 1932 og á næstu árum var unnið að frágangi, útveggir kústaðir með sementsvatni, bréf límt innan á veggi og málað o.s.frv. Á árinu 1935 var enn verið að ganga frá innanhúss, festa gólf- og loftlista og mála.

 

Þotið milli bæja og tafið

Til er vísa eftir gamla Jóhannes[7] á Neðri-Vindheimum sem hann hefur gert eftir að hann flutti framan úr Engimýri. Honum þótti samgangur milli bæja ekki mikill miðað við það sem hann átti að venjast úr Öxnadalnum:

Það er ekki á Þelamörk
þotið á milli bæja.
Hver með sinni baugabjörk
býr og lætur nægja.

Dagbækur Frímanns benda reyndar til að samgangur milli bæja á fram-Mörkinni hafi verið mun meiri í upphafi tímabilsins, sem hér er til skoðunar, en á síðustu árunum. Ekki þarf að taka fram að í upphafi þessa tímabils gengu bílar ekki um sveitina og sími var ekki á bæjum allt umrætt tímabil nema á símstöðvum sem var komið upp á Ytri-Bægisá og á Þverá 1929 þegar símalínan var endurbætt milli Víðimýrar í Skagafirði og Akureyrar. Fram að þeim tíma voru erindi rekin með því að fara þangað sem sá eða sú átti heima sem viðkomandi átti erindi við. Eftir að símstöðin kom í Bægisá urðu samskipti út fyrir sveitina auðveldari en þau gengu þannig fyrir sig að farið var á símstöðina og hringt til Akureyrar eða annarra staða sem voru í símasambandi. Ef einhver utan sveitar þurfti að ná í Steindór í Garðshorni kom vinnumaður og stundum presturinn sjálfur frá Bægisá með boð um að Steindór ætti að koma og hringja í viðkomandi, var jafnvel beðinn að koma og hringja á ákveðnum tíma. Þetta var svo sem ekki stórmál varðandi Garðshorn, sem var næsti bær við símstöðina, en það hefur verið handleggur að ná símasambandi við fólkið í Skógum eða Steðja.

Erindi við aðra bæi voru margvísleg. Fyrst og fremst voru það karlmennirnir sem fóru milli bæja en konur fóru stöku sinnum í kaupstað og í kirkju og auðvitað fóru þær stundum „erindisleysu“ þegar þær heilsuðu upp á fólk á öðrum bæjum. Erinda karlanna var stundum ekki getið en stundum kom fram að farið hefði verið með fundarboð milli bæja eða bækur lestrarfélagsins. Framan af var farið með bréf í veg fyrir póstinn sem var á leið vestur í Skagafjörð, þá var t.d. farið með bréf fram í Neðstaland af því að líklegt var að pósturinn kæmi þar við. Svo sperrir lesandinn eyrun þegar hann sér að einhver, jafnvel nokkrir af bænum, fóru á leik inn á Akureyri. Það var þó ekki til að sjá Þór og KA eigast við heldur var Leikfélagið að sýna eitthvert leikverkið, Lénharð fógeta eða Fjalla-Eyvind, „þjóðfrægt leikrit“.

Í upphafi umrædds tímabils fór fólk ýmist á hestum eða fótgangandi. Vegir höfðu ekki verið lagðir um sveitina nema að litlu leyti og þegar farið var í kaupstað var hægt að fylgja slóð sem lá niður undir Hörgárbökkum en einnig var farið um fram-Mörkina eftir slóð sem nefnd var Kirkjuvegurinn og lá um hlaðið í Garðshorni og þar beint í suður og norður. Hér verður líka að hafa í huga að á þessum tíma voru bæirnir á utanverðri Þelamörk uppi á neðsta hjallanum, Skógar, Steðji og Vaglir voru mun ofar en á seinni hluta aldarinnar. Að vetrarlagi var gjarnan farið ofarlega yfir Moldhaugnahálsinn þegar snjóbrýr voru á Fossá og Krossastaðaá, raunar langt fyrir ofan bæi. Þegar mjólkurbíll fór að ganga um sveitina eftir 1930 var hann nýttur til fólksflutninga eins og tíðkaðist fram yfir 1960 eða þangað til einkabílar fóru almennt að koma á bæina. Þess vegna voru mjólkurbílarnir yfirleitt með tvöföldu eða þreföldu húsi, þ.e. með einni eða tveimur sætaröðum aftan við bílstjórasætið.

Dagbækurnar segja frá komu fólks í Garðshorn ýmissa erinda. Ýmislegt var þar til sem nágrannarnir fengu lánað eins og rörtöng, meitill, hallamælir, kúbein, lóðhamar, skrúflykill og önnur handverkfæri, haki, torfljár, ræsaspaði og undirristuspaði. Borðviður í uppslátt var lánaður, jafnvel í sundlaugarbygginguna á Laugalandi, hey var keypt í Garðshorni eða fengið að láni, kartöflur í útsæði og til átu og svörður til upphitunar og til að reykja kjöt, grastorfur í bása eða til að verja hey og hús. Stundum vantaði nágrannana hveiti, smjör, hrossaflot, kálfsket og súrt slátur. Á meðan bresku hermennirnir voru í búðum í Skógum og víðar á Mörkinni komu þeir reglulega, tveir og tveir saman, og fengu keypt egg, einstöku sinnum vantaði þá kaffi. Ýmislegt var lánað vegna búpeningsins svo sem baðtóbak, mjólkurbrúsar, byssa til að lóga hundum, kúm, kindum og hestum og tjara til að merkja lömbin til að vita undan hvaða á hvert þeirra var ef eitthvað kom fyrir þau. Sumir þurftu að fá lánaðan vagn eða sleða, aðrir hest í kaupstaðarferð eða aðeins hnakk, taðvél (taðkvörn), slóðagrind og striga til að breiða yfir heysæti. Enn má nefna hrífuhaus og hreinsunarhrífu, gaslampa, reipi og strigapoka. Loks voru það lækningavörur eins og karbólín og aspirín, holnál í kýrspena og doðadæla.

Stundum voru hestar frá Garðshorni leigðir í vegavinnuna fram Þelamörk og Öxnadal og stundum voru hestar teknir á fóður. Fyrir kom líka að hestar frá Garðshorni fengu að vera í haga frammi á Skjaldarstöðum.

Á Garðshornsheimilinu var til spunavél á áratugunum eftir 1940 og í henni var hægt að spinna 24 þræði samtímis. Það var verk fyrir piltana að spinna á þessa vél og það gerðu þeir bæði fyrir eigið heimili og önnur í sveitinni. Stundum komu menn af öðrum bæjum og fengu að spinna. Helga amma átti prjónavél og prjónaði fyrir fólk. Jón Ólafur, móðurbróðir greinarhöfundar, sagðist hafa horft á Helgu strokka rjóma í fótstignum strokk, sem Steindór hafði útbúið fyrir hana, og á meðan hún steig strokkinn gat hún prjónað í höndunum. Og til að hafa ofan af fyrir sér við þessa iðju las hún í bók sem hún horfði á útundan sér. Hún var „multitasking“ eins og sagt hefur verið á seinni árum.

Stundum kom fólk í Garðshorn án þess að eiga annað erindi en að heilsa upp á sveitungana. Kirkjuvegurinn lá um hlaðið eins og fyrr segir og fólk leit við á leið í eða úr kirkju og oft kom fólk í heimsókn og tafði, stutt eða lengi eftir atvikum, fékk jafnvel að gista. Orðalagið að tefja merkti alls ekki að gestirnir hefðu tafið fyrir heldur þýddi það að fólkið staldraði við og var fagnaðarefni frekar en hitt, þvert á það sem máltækið segir að sjaldan sé gagn að gestkomu.

Eftir að Pétur Valdemarsson[8] flutti í Neðri-Rauðalæk sá hann um að innheimta opinber gjöld í hreppnum og þangað var þess vegna farið til að gera upp. Frímann í Garðshorni sá hinsvegar um að innheimta kirkjugjald og safna frjálsum framlögum í sjóð til að kaupa ofn í Bægisárkirkju. Þessum embættum fylgdu heimsóknir á bæi. Nefna má nokkur verkefni önnur sem Frímann vann fyrir sveitunga sína. Hann tók grafir í Bægisárkirkjugarði en alls ekki allar. Hann bætti stígvél, sló með sláttuvél fyrir Þorleif[9] á Hamri, reykti kjöt, batt hey fyrir prestinn á Bægisá og slátraði fyrir hann nautkálfi „eftir að hann hafði verið myndaður tvisvar með fjóshauginn í baksýn.“

Garðshornsheimilið þurfti líka að fá eitt og annað frá öðrum bæjum þegar þannig stóð á svo sem lappaherfi, húsfans (handsög), þaksaum, stólpípu handa hesti, kaffirót, heyhitamæli og salt. Einnig þurfti að fá ýmiskonar þjónustu og aðstoð, t.d. afnot af prjónavél á Neðri-Rauðalæk, viðgerð á hnakk hjá Benedikt[10] í Kirkjubæ (Ytri-Bægisá II) og Fríða[11] á Hamri saumaði kjól á húsmóðurina í Garðshorni. Rósant[12] á Hamri járnaði hesta í Garðshorni en síðar varð Frímann sjálfbjarga með það verkefni og járnaði þá fyrir aðra. Framan af fengu Garðshornsmenn afnot af hverfisteini á Hamri en síðar komu nágrannar og báðu Frímann að brýna fyrir sig hnífa, fjárklippur og ljái. Einar[13] á Laugalandi kom og aðstoðaði við gerð skattaskýrslu. Doðadæla var fengin að láni frá Efri-Rauðalæk en Garðshornsheimilið virðist þó jafnan hafa verið sjálfbært hvað slíkt varðaði og Frímann fór á milli bæja og dældi bæði lofti og kalki í kýr auk þess sem hann hjálpaði kúm að bera og losaði hildir ef kýr heildust ekki. Í Hallfríðarstaðakoti kunni Ragnar[14] að gelda fola fyrir Garðshornsbónda. Ingi[15] á Rauðalæk „tók af“ þeim Garðshornsbræðrum, þ.e. hann klippti þá. Þannig hjálpaðist fólk að og stundum fóru piltar á aðra bæi og sáu um gegningar í veikindum eða ef bóndi þurfti að sækja fund í annarri sveit eða bara að fara í kaupstað. Færri sögum fer af því ef húsmóðir forfallaðist en þó kom Reynir á Bryta eitt sinn með hveiti í Garðshorn og bað um að bakað væri brauð fyrir þá feðga á meðan móðir hans var til lækninga á Akureyri. Þá lét hún „rafurmagna sig“ við gigt og það gerði Frímann bróðir hennar margoft hjá Jóni Geirssyni[16] lækni á Akureyri þegar gigt í handleggjum var að kvelja hann.

Eins og áður segir var Steindór bóndi í Garðshorni ekki mikið í skepnuhirðingu en hann var eftirsóttur í hverskonar smíðaverkefni í sveitinni og í nærsveitum. Hann lagaði útihurð og fjárhúsgarða fyrir prestinn á Ytri-Bægisá, setti glugga í hús á Kirkjubæ, límdi bréf innan í stofu og setti járn á fjárhús á Neðri-Vindheimum, færði til eldavél á Efri-Vindheimum og setti niður ofn í „Samkomuhús Skriðhreppinga“ 1935. Hann lagaði herbergi í Hvammi í Arnarneshreppi, lagfærði kerrugrind fyrir Aðalheiði[17] á Barká, lagfærði húsakynni í Bláteigi, setti upp eldavél og múrpípu á Efri-Rauðalæk og setti niður þvottapott á Brúnastöðum. Hann lagfærði húsþak í Ási, kom þaki á hesthús á Hamri og á fjós í Skriðu, vann við að fullgera íbúðarhús í Efstalandskoti og vann við fjósbyggingu í Dagverðartungu. Auk þess vann hann við vegagerð á Þelamörkinni eins og áður segir, steypti ræsi o.fl. Um tíma var hann forðagæslumaður á Mörkinni og sat í kjörnefnd en líklega hefur það verið hans mesti frami þegar honum var falið að fara á Bændaflokksfund til Reykjavíkur 1935. Þar víkkaði sjóndeildarhringur hans miklu meira en bróður hans sem sagði frá því í dagbókinni sem stórviðburði í lífi sínu þegar hann fór með Kristfinni Guðjónssyni[18] vestur í Skagafjörð, þegar hann var um tvítugt, og tafði þar í hálfan mánuð. Kristfinnur var tekinn í fóstur hjá elstu Garðshornshjónunum í þessari sögu, Guðmundi og Steinunni, en hafði flust með Arnbjörgu dóttur þeirra vestur í Fremrikot í Norðurárdal og alist þar upp til fullorðinsára.

Þess var jafnan getið í dagbók þegar farið var með naut á aðra bæi og þegar sækja þurfti naut handa Garðshornskúnum á aðra bæi. Framan af tímabilinu var naut í Garðshorni sem þjónaði kúm sveitarinnar. Þá kom maður í Garðshorn og bað um naut og þá var brugðið við og sendur maður með nautið, yfirleitt Steindór þegar hann var heima, og sendimaður fylgdi nautinu að heiman og heim. Lengst var farið með naut út í Laugaland. Síðar var naut í Ási sem Garðshornsmenn sóttu út eftir og fylgdu svo bola heim að verki loknu. Það vandamál kom upp með nautið í Ási að það varð mannýgt og geðvont og eftir það var sóttur boli fram í Syðri-Bægisá eða kýrnar leiddar þangað.

Langmest samskipti Garðshornsfólksins við aðra bæi á þessu tímabili voru við heimilið á Bryta þar sem Jóhanna systir þeirra Garðshornsbræðra bjó. Þar var sífellt farið milli bæja „að erindisleysu“ og oft gist yfir nótt. Mikil samskipti voru líka við heimilið á Neðri-Rauðalæk eftir að Pétur Valdemarsson flutti þangað með fjölskyldu sína en Helga í Garðshorni var móðursystir Péturs. Frímann í Garðshorni hafði fengið einhverja tilsögn í orgelleik hjá Haraldi[19] organista á Efri-Rauðalæk á meðan hann bjó þar. Frímann náði ekki mikilli leikni í meðferð orgels en engu að síður kom Guðbjörn[20] á Neðri-Rauðalæk til hans, 9 ára gamall, og fékk tilsögn í nótnalestri og mátti æfa sig á orgel sem þá var til í Garðshorni. Hann kom um tíma á hverjum degi og „glamraði á orgelið“. Mikil samskipti voru líka við Kirkjubæ og Hamar án þess að um skyldleikatengsl væri að ræða.

 

Dagleg störf heima í Garðshorni.

Eftirfarandi „þjóðháttalýsing“ er byggð á dagbókarbrotum Frímanns og jafnóðum og sagt er frá störfum er eftir þörfum og getu reynt að útskýra fyrir yngri lesendum verk sem þeir þekkja væntanlega ekki. Pistilshöfundur er nægilega gamall til að muna sjálfur eftir ýmsum verkum sem nú heyra sögunni til en vera má að þessar skýringartilraunir fari fyrir ofan garð og neðan. Það verður þá að vera svo. En það gildir sama um verklag og byggingar frá fyrri tíð, þekkingu á þessu er vert að varðveita því að hér er um að ræða part af horfinni menningu. Sem dæmi má nefna að þegar nútímafólk rífur vegg í gömlu húsi og út vellur torf, sem augljóslega var notað sem einangrun, þá hlýtur að vakna spurning um hvaðan torfið kom og hvernig það var framleitt. Sama má segja um orðatiltækið „að hafa bæði tögl og hagldir“ í einhverju máli, hver voru töglin og hverjar hagldirnar?

Grindur í fjárhúsum komu ekki til sögunnar fyrr en löngu eftir að umræddar dagbækur voru færðar en þangað til gekk sauðfé á eigin taði og bætti ofan á dag frá degi. Á útmánuðum ár hvert var taðið stungið út úr fjárhúskróm og ef veður leyfði var því ekið í hjólbörum í rastir út á tún. Hreytt var úr röstunum, þ.e. dreift var úr taðinu um túnið, og þegar snjóa leysti var taðið síðan herfað niður í jarðveginn til að það nýttist sem best sem áburður. Því taði sem molnaði ekki nógu vel ofan í moldina var rakað saman og borið af túninu og þetta þurra tað var síðan notað til að bera ofan í krærnar undir fénu að vetrinum til að taðið undir ánum væri ekki of blautt. Mykju var líka ekið á tún síðla vetrar. Herfin sem notuð voru til að mylja taðið voru gjarnan gróf vírnet með fargi, grjóthnullungum eða öðru svipuðu, sem hestar voru látnir draga yfir túnin. Áður en herfin komu til sögunnar var taðið malað í taðkvörn eða taðvél áður en því var dreift á túnið en einnig gat þurft að mala afrakstrartaðið áður en það var borið í krærnar undir féð.

Framan af var fé baðað eftir áramót upp úr vatni með færilúsaeitri. Síðar var lagt upp úr því að baða féð fyrir áramót til að draga úr hættu á lambaláti. Ekki var aðstaða til að baða fé á hverjum bæ þannig að kindurnar voru þá reknar á þá bæi, þar sem baðaðstaða var, og síðan reknar heim að baði loknu. Fólk fór milli bæja og hjálpaðist að við að baða. Svo seint sem 1936 var fé frá Kirkjubæ baðað í Garðshorni ásamt heimafénu og hjálpaðist fólk frá þessum bæjum að við böðunina. Þegar nýtt fjárhús var byggt í Garðshorni 1939 var baðkar innbyggt í einn garðann.

Ekki kemur fram í dagbók hvaða eitur var notað til að drepa færilúsina en það gæti hafa verið svonefnt baðtóbak en það var líka gefið sauðfé í þeim tilgangi að eyða í því iðraormum.

Dagbókarfærslurnar falla yfirleitt niður fyrstu dagana í maí eða þegar sauðburður hófst enda hafði skrásetjari margt annað að starfa í maí en að skrifa í dagbók. Hann segir á einum stað að eitthvert vorið hafi hann vakað yfir lambfénu og ekki farið úr fötum.

Ýmis og ólík verk tilheyrðu sauðburðinum. Frímann segir svo frá 6. júní 1942: „Ég ætlaði að gera mikið og klára flagið en þegar ég var að fara af stað suður og ofan þá sá ég og heyrði til rollu hér efra sem var með miklum jarmi. Ég fór svo að grennslast um það og fann þá dýrbitið lamb, nýdautt, draslaði því heim og ánni og setti annað lamb undir hana. Svo fór ég út í Bryta til að grennslast eftir hvort ekki eigi að gera grenjaleit og réðist það svo að það var ákveðið að leita í kvöld og fóru þeir upp að utan, Steini á Bryta og Pétur á Rauðalæk, en ég átti að fara upp að sunnan. Ég fór svo af stað um kl. 8 um kvöldið og fór Kristján með mér. Það er ekki að orðlengja það að við fundum greni fyrir sunnan og ofan Stórastein og fór þá Kristján strax út í Brúnastaði til þess að fá Jóhannes til að skjóta dýrin en þá var hann farinn vestur í Skagafjörð. Varð það útkoman að við Steini á Bryta lágum við grenið um nóttina og var Kristján þá hjá okkur. Það var norðan stormur og hiti um frostmark en úrkomulítið og varð mér voða kalt, fékk færi á refnum en hafði skotið ekki úr byssunni.“

Menn af næstu bæjum skiptu því svo á milli sín að liggja á greninu. Þann 7. júní segir: „Klukkan 5 um morguninn kom Steindór upp á grenið og var þar allan daginn með Steina en við Kristján fórum heim og sváfum um daginn. Ingi á Rauðalæk kom og ætlaði að verða á greninu í dag en svo var því slegið föstu að hann færi þangað í kvöld. Jóhannes[21] kom síðdegis suður og upp.“ Þann 8. júní dró svo til tíðinda: „Ég var á greninu frá kl. 8 – 6 en þeir Jói og Ingi fóru heim til sín en tóku svo við í kvöld. Jói skaut læðuna í morgun og tvo yrðlinga í nótt en ég náði tveimur yrðlingum í dag. En þá er refurinn eftir og vöktu þeir aftur í nótt, Jói og Ingi.“ Refurinn lét ekki sjá sig og var ekki unninn þetta vor. Þessi frásögn er dæmi um samvinnu bænda um sameiginleg hagsmunamál. Bræðurnir Jóhannes, síðar bóndi á Neðri-Vindheimum, og Stefán á Brúnastöðum voru helstu grenjaskytturnar á þessum tíma en síðar tók Halldór Hjálmar Halldórsson[22] við hlutverki grenjaskyttu sveitarinnar en á þessum árum átti hann heima á Bægisá og Efri-Rauðalæk en síðar á Vöglum.

Undir efsta jarðvegslaginu var síðan ristur upp svonefndur reiðingur eða reiðingstorfur sem voru jafnþykkar á jöðrum og í miðju og ristar upp með torfljáum sem voru langir og beinir þannig að hægt var að rista torfurnar báðum megin frá og þær voru því breiðari en grastorfurnar. Þessar torfur voru líklega 5 – 6 sm þykkar og á að giska meterslangar, gátu verið talsvert lengri. Nafnið er líklega dregið af því að þær voru þurrkaðar, eins og grastorfurnar, og notaðar sem undirlag undir klyfbera til að hlífa bakinu á hestunum. Þegar þarna var komið sögu var reiðingurinn þó mest notaður sem einangrun í hús. Á fjórða áratugnum var farið að byggja víðar en áður steinhús til bæja og sveita og í þau var reiðingurinn eftirsóttur sem einangrun í loft og veggi. Torfurnar úr Garðshornsflóanum voru ristar í stórum stíl og hljóta að hafa verið drjúg tekjulind fyrir Garðshornsbúið. Eitt sumarið voru seldar talsvert á annað þúsund torfur. Reiðingstorfurnar voru ristar upp hver undan annarri þannig að allt að 6 lög af torfum fengust sumstaðar í þessum mýrum. Það var erfitt verk að rista torf, menn bogruðu á hnjánum, hundblautir, ekki síst þegar neðstu torfurnar voru ristar upp.

Sunnan við Garðshornsbæinn er líka mjög djúpur jarðvegur og þar var tekinn upp svörður sem sumstaðar er kallaður mór, jurtaleifar sem varðveist hafa í bleytu. Hér um slóðir var talað um svörð og svarðargrafir. Fyrst þurfti að fjarlægja a.m.k. eina skóflustungu af mold áður en komið var niður á svörðinn en þar fyrir neðan gátu verið 5 – 6 skóflustungur af sverði, svarðargrafirnar allt að 1,5 til 2 metrar á dýpt. Stungnir voru upp hnausar og þeir klofnir niður í á að giska 4 – 5 sm þykkar flögur sem voru reistar upp – þeim hreykt – og látnar þorna. Öðru hverju þurfti að snúa flögunum til að þær þornuðu allar. Svörðurinn var góður eldsmatur og áður fyrr notaður til að kynda upp undir pottum á hlóðum en líka var reykt við hann kjöt og fiskur, rétt eins og enn er gert með taði og birki. Svörður var frekar notaður en tað (brennslutað) til að reykja kjöt en taðið var annars verkað á sama hátt, taðhnausar ristir í flögur og þær þurrkaðar. Svarðargrafirnar gátu verið hættulegar börnum og skepnum því að í þeim stóð vatn og þess vegna var girt í kringum þær þangað til þær fylltust og þornuðu upp. Girðingarnar náðu utan um svarðarflögurnar, sem verið var að þurrka, til að skepnur létu þær í friði.

Ullin sem rúin var af ánum í byrjun júlí var þvegin á næstu vikum og mánuðum. Áður fyrr var þvottaefnið keyta (hland) en greinarhöfundur heldur að því hafi verið hætt í Garðshorni þegar hann fór að fylgjast með þessu verki. Ullin var síðan þurrkuð áður en hún var unnin til heimilisbrúks eða seld í Kaupfélagið eða í Verslun Eyjafjörður. Ull var t.d. flutt í kaupstað upp úr miðjum júlí 1922.

Eftir samanrekstur og rúning var hægt að taka aftur til við heyskapinn sem framan af var unninn með handverkfærum eins og verið hafði um aldir. Á 3. áratugnum var allt slegið með orfi og ljá, yfirleitt með blaðljá, þar sem laust blað var fest á bakka sem festist upp í orfið. Skoskir ljáir, heilsteyptir, fóru síðar að ryðja sér til rúms, þóttu bíta betur og lengur en voru þungir og klunnalegir. Enn síðar komu Eylands-ljáirnir sem voru léttir og liprir, bitu vel ef þeir voru vel dregnir á hverfisteini. Blaðljáirnir voru dengdir eða klappaðir, þ.e. bitið var bætt með því að klappa eggina til að gera hana sem þynnsta[24]. Á fjórða áratugnum var búið að slétta talsvert af túnum í Garðshorni og þá var farið að slá með sláttuvél með tveimur hestum fyrir. Snúningsvél og rakstrarvél voru teknar í notkun í Garðshorni um svipað leyti. Dráttarvél – Farmall A – kom í Garðshorn 1946 og fyrst á eftir voru bæði hestasláttuvélin, rakstrarvélin og snúningsvélin hengdar aftan í Farmalinn. Myndir af þessum „vélabrögðum“ í Garðshorni er að finna á bls. 157 í 18. hefti Heimaslóðar frá árinu 2021.

Í óþurrkatíð gat verið staut við að þurrka hey. Nýslegið grasið var „lagt í rifgarða“ eða rifjað þegar það var byrjað að þorna. Rifgörðunum var snúið einu sinni til tvisvar á dag og ef ekki rigndi var heyið tekið saman, bundið í bagga beint úr flekknum og þeir fluttir heim í heystæði eða hlöðu. Af túnum fékkst taða sem var kúgæf, þ.e. hægt að gefa hana kúnum og fór því í fjóshlöðu eða heystæði við fjós, en af engjum og mýrlendi fékkst úthey sem fé og hestar voru fóðraðir á. Kýr fúlsuðu við útheyinu.

Ef stefna þótti í rigningu var heyi í flekkjum rakað í stóra garða, einkum eftir að vélar komu til sögunnar, en annar kostur var að raka heyinu í föng sem voru söxuð, þ.e. heyið var dregið saman með hrífu þannig að hver heyvisk lagðist skipulega upp að þeirri næstu þangað til komin var dálítil samstæða, rúmlega hrífuhausbreið og 80 – 100 sm löng, sem var lyft upp í miðjunni og dregin saman og þannig myndaðist skipuleg og þétt heyhrúga sem kallaðist fang. Heyið var sem sagt fangað. Þriðji möguleikinn var að rusla heyinu óskipulega saman í hrúgur á stærð við föng en slíkar hrúgur voru kallaðar dríli. Þessi aðferð var fljótlegri en ekki var hægt að vinna áfram með drílin eins og föngin. Þegar rigningin var afstaðin var dreift úr görðum og drílum til þerris en föngin voru gjarnan botnuð, þá var neðri eða innri hluta fangsins snúið út eða upp og fangið lagt út eins og það var áður en það var reist upp nema það sem niður sneri áður sneri nú upp. Ef aftur fór að rigna var fljótlegt að reisa fangið upp aftur og láta það standa af sér næstu dembu.

Fang var raunar byggingareining heybagga. Þá var reipi lagt út á jörðina, tveir samhliða og samfelldir strengir með um 20 sm millibili svo að myndaðist U. Í miðju U-sins voru 2 hagldir, lykkjur ýmist gerðar úr horni eða tré, bundnar fastar í reipið. Hornhagldir voru hringir en tréhagldir mynduðu tvær lykkjur eins og 8. Þegar búið var að leggja reipið út á jörðina var föngum raðað ofan á reipið hagldamegin þangað til komin voru 10 – 12 föng í sæti sem var jafnbreitt föngunum, um 2 m langt út eftir reipinu og um 120 – 140 sm hátt. Síðan voru töglin – lausu endarnir á reipinu, yfirleitt fléttaðir úr hrosshári – lögð yfir sætið og þrædd í gegnum hagldirnar (högldin) og þrengt að sætinu og því þjappað saman. Venjulega togaði karlmaður í töglin og til að þjappa heysætinu sem mest saman steig hann upp á sætið. Til að töglin drægjust ekki til baka í högldunum, á meðan sá sem batt færði grip sitt upp á töglunum, hélt aðstoðarmaður, oft stúlka eða unglingur, við reipið á meðan sá sem batt linaði takið á töglunum. Þegar fullhert var að sætinu var töglunum brugðið utan um sætið og þau bundin saman á neðri hlið sætisins sem nú sneri upp[25]. Þannig var orðinn til heybaggi sem hægt var að hengja upp á klyfbera á hesti, einn baggi á hvorri hlið hestsins. Þegar heybaggarnir voru fluttir heim að húsi á hestum voru taumarnir á beislunum/múlunum bundnir aftan í næsta hest og þannig mynduð lest sem teymd var heim.

Pistilshöfundur gerir sér grein fyrir því að framangreindar leiðbeiningar duga ekki til að kenna óvönu fólki að binda bagga enda reynir lítið á þessa kunnáttu nú til dags.

Veislu halda vil ég hér,
verma kaldan bæinn.
Því skal tjalda til sem er
á töðugjaldadaginn.

En óháð því hversu lengi heyannir stóðu var sauðfé smalað saman á fyrirfram ákveðnum dögum í september. Fyrstu göngur voru snemma í september, aðrar göngur hálfum mánuði síðar og loks voru eftirleitir. Tiltekinn fjöldi gangnamanna þurfti að vera á hverri afrétt. Fjölda gangnamanna var jafnað niður á bæi eftir fjölda fjár á hverjum bæ. Garðshorn lagði til gangnamenn í fjallið ofan við bæinn en einnig gátu menn frá Garðshorni þurft að ganga Ytri-Bægisárdalinn og þegar Garðshornsbændur ráku fé fram í Öxnadal þurftu þeir að leggja til gangnamenn þangað.

Sláturlömb og -kindur voru rekin í sláturhús á Akureyri, það fé sem ekki var slátrað heima til heimilis. Eftir að bílar fóru að ganga um Mörkina var sláturfé af syðstu bæjunum safnað saman á Fúsaholti – miðja vegu milli Hamars og Kirkjubæjar – og flutt þaðan með vörubílum til Akureyrar. Sláturfé var lagt inn í KEA eða í Verslun Eyjafjörður sem var í nokkru uppáhaldi hjá Garðshornsbændum.

Féð var tekið á hús þegar snjóa tók að ráði að haustinu en því þó haldið til beitar þegar hægt var til að spara hey. Frímann tók stundum fram í dagbókinni að hann hefði látið út féð en ekki dregið neitt af sem þýddi að hann hafði samt gefið fulla gjöf. Hann gat frekar dregið af gjöf til hrossa með því að halda þeim til beitar. Eitt af því sem gera þurfti eftir að fé var tekið á hús var að kenna lömbunum, sem sett voru á vetur, átið, þ.e. að kenna lömbunum að éta hey. Gæta þurfti þess vandlega að öll lömbin lærðu átið og stundum þurfti að troða heyi upp í þau til að þau færu að bera sig eftir heyi af garðanum.

Þetta var um sauðféð en ekki má gleyma því að kýr voru á hverjum bæ og að einhverju marki hafði smjör verið selt til Akureyrar áður en mjólkurflutningar hófust 1932. Þá fór mjólkurbíll reglulega til Akureyrar. Bílstjóri var fyrst Eggert Davíðsson[27] en fleiri komu við sögu í afleysingum, t.d. Guðmundur á Steðja og Stefán á Brúnastöðum. Yfirleitt voru mjólkurflutningar ekki sögulegir en á vetrum var færð stundum erfið og þá tepptist bíllinn. Stundum var hægt að koma bílnum einhvern spöl fram eftir Mörkinni og þá var mjólkinni ekið á sleðum á móti honum, t.d. út að Brúnastöðum, stundum lengra. Stundum var mjólkin flutt alla leið til Akureyrar á sleða og þá skiptust bændur á að fara með mjólkina. Fyrir kom að nokkrir menn af fremstu bæjum á Þelamörk fóru til að reyna að koma bílnum sem lengst fram eftir með því að moka úr sköflum á veginum. Stundum komu menn utan úr Möðruvallasókn til að moka af veginum yfir Moldhaugnahálsinn og í Kræklingahlíð.

 

Menningin

Útvarpssendingar hófust frá Reykjavík árið 1930. Útvarpstæki kom snemma í Efri-Rauðalæk og þá bar við að heimilisfólk í Garðshorni fór út í Rauðalæk til að hlusta á útvarpsefni. Nokkrum árum seinna var komið útvarpstæki í Bryta og Garðshorn og þá kom fólk af næstu bæjum í Garðshorn til að hlusta á leik – þ.e. leikrit, nú eða eldhúsdagsumræður sem þóttu þá þegar áhugavert útvarpsefni. Fyrst eftir að útvarpstæki kom í Garðshorn var þess stundum getið í dagbókarfærslu hvað hafi verið í útvarpinu. „Í útvarpinu var barnatími og einsöngur.“ „Alli í Kirkjubæ kom um kvöldið, vantaði tóbak, hann tafði fram að háttatíma við að hlusta á útvarpið.“ „Fríða[28] á Hamri og Hósi[29] komu til þess að hlusta á leik í útvarpinu, þætti úr Pétri Gaut eftir Ibsen.“ „Svo kom Júlli[30] til þess að hlusta á leik í útvarpinu, Alt Heidelberg.“ Eftir að Pétur Valdemarsson flutti í Neðri-Rauðalæk hafði hann búnað, líklega vindrafstöð, til að hlaða sýrurafgeyma sem voru notaðir við útvarpstækið í Garðshorni. Eitthvert sinn heyrðist illa í útvarpinu í Garðshorni en ástæðan reyndist vera straumleysi sem var lagað með því að fá rafgeyma hlaðna á Neðri-Rauðalæk. Einnig voru notuð þurrbatterí.

Reyndar var líka farið á fótboltaleiki eins og segir um Sumardaginn fyrsta 1921 sem löngum var hátíðisdagur í sveitum. „Allir fengu sætt kaffi og kakó og hangiket, magál og bringukolla svo enginn kláraði. Ég og Steindór fórum á fund út í Ás, fórum í fótboltaleik á eftir og komum heim eftir háttatíma.“ Knattspyrnuleikvangurinn eða -flötin á Skógabökkum hefur komið vel undan vetri að þessu sinni því að í byrjun maí sama ár segir: „Ég fór á fótboltamót út og ofan á Skógabakka og kom við í Ási.“

Oft var gripið í spil þegar fólk fór milli bæja og stundum var spilað fram eftir nóttu, jafnvel fram undir morgun. Fólk spilaði hefðbundna vist enda var framsóknarvist eða félagsvist ekki komin til sögunnar. Milli jóla og nýárs 1934 var boðið í samsæti í Garðshorni. „Um kvöldið var spilað. Árni[31] kom og var nóttina. Spiluðum við Steindór við þau Árna og Þóru[32], drukkum landa, reyktum sígar og átum magál. Árni bað Þóru en hún tók því ekki líklega og er ég hræddur um að ekkert verði úr því milli þeirra.“

Eftir áramótin var svo heimboð í Hamar. „Við vorum boðin ofan að Hamri um kvöldið svo við kláruðum gegningar með fyrra móti og vorum búin með verkin og að búa okkur kl. 6.30 og þá fórum við. Þegar ofan eftir kom var okkur tekið með allskonar trakteringum, súkkulaði, kaffi með nægu sætabrauði svo og sígarettum, vínberjum, eplum, mjólk og „landa“. Við þetta var setið og spiluð „rúberta“ á milli til kl. 1.30, þá fórum við að þakka fyrir trakteringarnar og kveðja með ósk um gleðilegt ár sem nú var nýbyrjað. Svo skildu allir glaðir og ánægðir yfir samsætinu.“

Fleiri eftirminnilegar samkomur voru haldnar: „Rósant á Hamri varð sjötugur í dag. Í tilefni af því var hann beðinn að koma suður og upp í Kirkjubæ til að bora upp pontu en svo var því snúið upp í að drekka kaffi og landa. Voru þar saman komnir Benedikt skósmiður, sr. Theódór[33], Steindór, Rósant. Ég var syðra stund um kvöldið og svo kom Eggert bílstjóri, var spilað til kl. 10. Afmælisbarnið sjötuga fékk heillaóskir en engar gjafir eða þ.h.“

Pistilshöfundur veit ekki hvað fólst í því „að bora upp pontu“ nema í því hafi falist að hreinsa tóbakspontu. Rósant hefur þá verið sérfræðingur í þeirri grein en þetta er ekki trúverðug skýring því að varla hefur þurft að leita á aðra bæi til að losa stíflu í pontu.

Ekki var spilað í öllum heimboðum sem voru af ýmsu tagi, t.d. er sagt frá því að „... við fórum á skíðum út í Ás í skírnarveislu, þar var saman komið milli 10 og 20 manns, úrvalslið, og var óspart veitt súkkulaði, kaffi og brennivín með nægu brauði, vindlum, sígarettum og fleiru.“

Varðandi landadrykkjuna er rétt að hafa í huga að þetta gerðist í lok bannáranna en þá höfðu margir bændur líklega verið búnir að koma sér upp búnaði til að brugga og hafa jafnvel haldið því eitthvað áfram eftir að vínbanninu var aflétt. Svo mikið er víst að í Garðshorni var steinsteyptur kofi, sem einkum var notaður sem reykhús, en á bak við hann var niðurgrafin kytra sem pistilshöfundur hefur fyrir satt að hafi verið ætluð til að geyma brugg og fela fyrir yfirvöldum ef leitað yrði. Bruggkjallarinn var þó ekki notaður eftir að höfundur man eftir sér.

Hann var lesblindur og hafði því enga ánægju af bóklestri og honum þótti greinilega lítið við að vera heima í Garðshorni þar sem enginn var jafnaldrinn. Hann var félagi í bindindisfélaginu sem fundaði á Melum og hélt álfadans í ársbyrjun 1946 og hann sótti íþróttanámskeið á Melum þann vetur. Hann keypti sér harmoniku í janúar 1946 og spilaði undir á íþróttaæfingu í mars og einhvern tíma og einhvers staðar hefur hann getað æft fyrir þann viðburð. Kristjáns verður hvorki minnst fyrir bindindissemi né afreka í íþróttum en hann var lunkinn í meðferð véla og tækja og það sagði snemma til sín.

Það var hlutverk fólksins í Garðshorni að þrífa kirkjuna á Bægisá fyrir messur og það þurfti líka að gera áður en fermingarbörn voru yfirheyrð eins og það var kallað. Frímann og Steini áttu í brasi við að koma upp olíuofni í kirkjuna og fá hann til að virka, það kom t.d. í ljós að hann virkaði ekki ef á hann vantaði olíu. Frímann fór oft fram í Bægisá að morgni sunnudags til að kveikja á olíuofninum, ef til stóð að messa, en sótti síðan ekki endilega messu eftir hádegið eins og sumt annað heimilisfólk í Garðshorni. Messur voru ekki alltaf vel sóttar, eitt sinn komu aðeins 7 manns og þá var ekki „full messa“, hvað svo sem það þýddi. Oftar en einu sinni var Frímann kominn í Bægisá til að kveikja upp í ofninum en hringdi þá í prestinn á Möðruvöllum til að fá á hreint hvort hann mundi ekki örugglega koma til að messa. Fyrir kom að prestur ætlaði ekki að koma þó messa væri auglýst en lét ekki vita um að hann þyrfti að vera annarstaðar eða gæti ekki komið af öðrum ástæðum. Síminn var ekki kominn á hvern bæ, hvað þá netsamband eða aðrar leiðir til að láta boð berast með litlum fyrirvara. Segið svo að engu hafi farið fram.

Bíll frá KEA fór um sveitir 1945 og seldi fisk á bæjum. Í ársbyrjun fór hann a.m.k. tvívegis um og skildi eftir 20 kg af fiski á hverjum bæ. Ekki kemur fram hvort bændur voru rukkaðir fyrir.

Túnpartar í Garðshorni höfðu yfirleitt ekki nöfn heldur var talað um heimatúnið og nýræktirnar suður og niður sem kallaðar voru nýræktir mörgum áratugum eftir að þær voru sléttaðar. Undantekning á þessu var Steindórsblettur sem byrjað var að vinna 16. nóv. 1945, en þar var svo þýft að stinga þurfti ofan af þúfunum áður en Gunnar Höskuldur[35] í Efstalandskoti gat farið með traktor um skikann og plægt og síðan herfað stykkið. Gunnar fór með þessa vinnuvél á milli bæja, plægði og herfaði. Það er víst ekki rétt að segja að þetta hafi verið upphafið að vélvæðingu starfa í Garðshorni því að heyvinnuvélar höfðu áður verið teknar í notkun, svo og prjónavél og spunavél og svo má spyrja hvað sé vél og hvað ekki. Handknúin taðkvörn var kölluð taðvél eins og áður segir.

Bændanámskeið var haldið á Melum 25. og 26. mars 1946 en ekki kemur fram hvað var kennt en hins vegar byrjaði dráttarvélanámskeið á Akureyri 26. mars þar sem voru 60 – 70 bændur. Eftir að Jakob Frímannsson kaupfélagsstjóri hafði sett námskeiðið var nemendum skipt í þrjá hópa sem skiptust á að vinna verkefni, einn hópurinn reif sundur dráttarvél, annar æfði sig í að aka dráttarvélum og sá þriðji fékk tilsögn í eldsneytiskerfi, oíuleiðslum, smurningu og rafurmagni véla. Kristinn[36] flugmarskálkur kenndi umferðarreglur og héraðslæknir kenndi „hjálp í viðlögum“. Námskeiðinu lauk með kaffiboði og myndatöku. Kennsla var ókeypis. Í kjölfarið keyptu nokkrir bændur Farmall A af Kaupfélaginu en bræðurnir Ármann og Kári á Þverá hættu við kaupin en fengu að kaupa jeppa í staðinn eins og segir frá í grein um Kára í Súlum 2025.

Hér lýkur stiklum úr dagbókum Frímanns í Garðshorni en í lok pistilsins getur höfundur ekki stillt sig um að birta dagbókarfærslu frá 19. október 1945 sem er gott dæmi um knappan og málalengingalausan texta dagbókarskrifara um merkilega atburði:

„Hægviðri. Úrkomulaust að mestu. Klukkan tæplega 5 um morguninn fór ég af stað til að sækja ljósmóður, fór fyrst í Ytri-Bægisá og símaði að Þverá, fékk svo Stein á Syðri-Bægisá með bíl til að sækja Önnu[37] og var hún komin hér áður en klukkan var 7. Kl. 1.45 fæddist drengur. Steindór var á Vindheimum og Steini á Laugalandi.“

 

[1] Kristján Frímannsson (1928-2010), sjómaður, vörubílstjóri og vinnuvélastjóri á Akureyri.

[2] Hans Hjörvar Þorsteinsson (1926-2002), bílstjóri á Akranesi.

[3] Baldur Þorsteinsson (1920-2011), bjó á Brúnastöðum og Ytri-Bægisá II, mjólkurbílstjóri og vörubílstjóri.

[4] Björn Brynjólfsson (1920-2001), bifreiðastjóri og vegaeftirlitsmaður á Akureyri.

[5] Stefán Jón Jóhannesson (1903-1955), bílstjóri á Þelamörk og Akureyri.

[6] Guðmundur Stefán Snorrason (1898-1981), bóndi á Steðja og bílstjóri á Akureyri.

[7] Jóhannes Sigurðsson (1876-1959), bóndi í Engimýri og á Neðri-Vindheimum.

[8] Pétur Valdemarsson (1896-1973), bóndi í Úlfsstaðakoti og Sólheimagerði í Blönduhlíð, Fremrikotum í Norðurárdal og Neðri-Rauðalæk.

[9] Þorleifur Rósantsson (1895-1968), bóndi á Hamri.

[10] Benedikt Einarsson (1879-1959), söðlasmiður, bóndi í Kirkjubæ/Ytri-Bægisá II á Þelamörk.

[11] Hallfríður Rósantsdóttir (1898-1988), ráðskona á Hamri á Þelamörk.

[12] Rósant Sigurðsson (1865-1947), bóndi á Neðstalandi, Miðlandi og Efstalandi í Öxnadal og Hamri á Þelamörk

[13] Einar Gísli Jónasson (1885-1977), bóndi, kennari og hreppstjóri á Laugalandi á Þelamörk.

[14] Ragnar Guðmundsson (1898-1970), bóndi í Hallfríðarstaðakoti í Hörgárdal.

[15] Ingólfur Pétursson (1920-1996), bóndi á Neðri-Rauðalæk.

[16] Jón Pétursson Geirsson (1905-1950), læknir á Akureyri.

[17] Aðalheiður Jónsdóttir (1893-1976), bóndi og ljósmóðir á Barká í Hörgárdal.

[18] Kristfinnur Guðjónsson (1896-1974), ljósmyndari á Akureyri og Siglufirði.

[19] Haraldur Pálsson (1874-1938), bóndi og organisti á Dagverðareyri og ytri-Skjaldarvík í Kræklingahlíð og á Efri-Rauðalæk á Þelamörk.

[20] Guðbjörn Pétursson (1927-2006), verkamaður á Akureyri og í Reykjavík.

[21] Jóhannes Haraldur Rögnvaldur Jóhannesson (1908-2001), bóndi á Neðri-Vindheimum á Þelamörk.

[22] Halldór Hjálmar Halldórsson (1924-1966), bóndi á Vöglum á Þelamörk.

[23] Sigríður Sigurðardóttir: Byggingarefnið torf. Meira en þúsund ára umgjörð íslenskrar mannvistar. Ritgerð til MA-prófs við Háskóla Íslands 2021. Hér er ekki stuðst við þessa fróðlegu og ítarlegu ritgerð en vísað í hana fyrir þau sem vilja fræðast betur um torfskurð.

[24] Í Heimaslóð 2025 á bls. 103 er mynd af Gunnari Kristjánssyni á Dagverðareyri þar sem hann dengir ljá.

[25] Í Heimaslóð 2021, 18. hefti, eru myndir af þessu verklagi á bls. 158-159.

[26] Hans Peter Emil Petersen (1866-1936), búfræðingur, bóndi í Bakkaseli og Gili í Öxnadal og víðar, verkamaður í Glerárþorpi. Faðir Tryggva verkamanns og rithöfundar á Akureyri og í Reykjavík.

[27] Eggert Davíðsson (1909-1979), bóndi og bifreiðastjóri á Möðruvöllum í Hörgárdal.

[28] Hallfríður Rósantsdóttir (1898-1988), húsfreyja á Hamri.

[29] Ingvar Hóseas Sigmarsson (1927-1993), sjómaður á Akureyri. Fóstursonur Hamarssystkinanna ásamt yngri bróður sínum, Sigurði (1929-2018).

[30] Júlíus Hjálmar Sigurður Helgason (1915-1978), bifreiðastjóri í Hafnarfirði. Ólst að miklu leyti upp hjá hjónunum á Bryta.

[31] Árni Halldór Jónsson (1885-1963), smiður á Grjótgarði á Þelamörk, bróðir Steina á Bryta.

[32] Sigurveig Jakobína Þóra Haraldsdóttir (1913-1971), húsfreyja á Vökuvöllum. Þetta bónorð var víst ekki sett fram í mikilli alvöru enda nærri 30 ára aldursmunur.

[33] Theódór Jónsson (1866-1949), prestur á Bægisá á Þelamörk.

[34] Ingvi Rafn Jóhannsson (1930-2024), rafvirkjameistari á Akureyri.

[35] Gunnar Höskuldur Brynjólfsson (1921-1984), vinnuvélastjóri á Akureyri.

[36] Kristinn Jónsson (1911-1971), umdæmisstjóri Flugfélags Íslands á Akureyri.

[37] Anna Margrét Sigurjónsdóttir (1899-1968), húsfreyja og ljósmóðir á Þverá.